Η κουλτούρα της βίας

Έκφραση που χρησιμοποιήθηκε για να αποδώσει τα σχετικά φαινόμενα, το δίχως άλλο επιτυχημένη, ειδικά στην ταραγμένη εποχή μας.

Βία είναι η κυρίαρχη λέξη – αφετηρία. Παράγωγά της: ο εκβιασμός, η βιαιότητα, η βιαιοπραγία, ο βιασμός. Κάπως έτσι όμως δεν συμβαίνει και στην πραγματικότητα; Η βία, σαν νοοτροπία, σαν στάση ζωής, γεννά την βαναυσότητα, την χειροδικία, τον τρόμο, τον βιασμό – ψυχικό και σωματικό – και κάποτε κι αυτόν τον ίδιο τον θάνατο. Κι όλα αυτά για μια κοινωνία, την κοινωνία μας, που αφού προηγουμένως αποστερήθηκε των υψηλών αξιών και των αυστηρών αρχών, περιήλθε – για πολλούς οδηγήθηκε – σε μια τέτοια επικίνδυνη κατάσταση. Από τους βασικούς συντελεστές αυτής της πορείας, μια δεσπόζουσα και συνεχώς διευρυνόμενη εικονική πραγματικότητα που προωθεί, ασυλλόγιστα, πρότυπα βίας, αρχίζοντας μάλιστα από την τρυφερή παιδική ηλικία.

Η αρχή γίνεται από τα παιδικά ακόμη προγράμματα. Τα κινούμενα σχέδια, οι ταινίες, τα παιχνίδια τα ίδια (ψηφιακά πλέον σχεδόν όλα), βρίθουν τεράτων και αιμοσταγών πλασμάτων, ενώ η βία είναι πανταχού παρούσα, κύριο συστατικό των υποθέσεων, αλλά και βασικό δομικό στοιχείο των χαρακτήρων. Αναπόφευκτος εδώ ο εθισμός των ανυποψίαστων παιδιών, σε μια πραγματικότητα σκληρή μα και στρεβλωμένη. Εδώ η σκληρότητα και η αναλγησία των “ηρώων” είναι δεδομένη, ο σκοπός αγιάζει πάντοτε τα μέσα, οι θάνατοι είναι πολλοί και αβίαστοι. Ύστερα, στα ηλεκτρονικά παιχνίδια κυρίως, υπάρχουν διαθέσιμες πολλές ζωές για τον “ήρωα”. Ο θάνατος, λοιπόν, εκτός από εύκολος γίνεται και προσωρινός. Τα πράγματα διορθώνονται εύκολα, αρκεί η μετάβαση στην επόμενη ζωή. Κι αν ακόμη εξαντληθούν κι αυτές, υπάρχει πάντα η δυνατότητα αρχής ενός νέου παιχνιδιού.

Η βία, βέβαια, προσφέρεται αφειδώς και στους ενήλικες. Στις - μαζικής παραγωγής - πανομοιότυπες ταινίες, με πρωταγωνιστές τέρατα, δολοφόνους, βασανιστές, βιαστές, που πολλές φορές όχι μόνο δεν τιμωρούνται, αλλά ούτε καν (επί της ουσίας) αποδοκιμάζονται. Στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, βέβαια, που συνεχίζουν να κινούνται στα ίδια μοτίβα, προσαρμοσμένα απλώς στην σχετική ηλικία. Τέλος στα δελτία ειδήσεων των τηλεοπτικών σταθμών, όπου επίσης κυριαρχούν και συνεχώς επαναλαμβάνονται, σχεδόν αποκλειστικά, η αγριότητα σ’ όλες της τις μορφές, ο τρόμος, η δυστυχία, ο θάνατος, χωρίς να προβάλλονται ισότιμα θετικές πλευρές της ζωής. Έτσι, λοιπόν, επέρχονται - υποσυνείδητα - κάποιος εθισμός και συνεπώς μια ανοχή σ’ αυτήν την νοσηρή κατάσταση.

Μετά από όλα αυτά, βέβαια, οι όποιες εκδηλώσεις βίας έχουν καταντήσει ρουτίνα, όταν δεν έχουν σχέση μ’ εμάς. Ακόμη κι αυτός ο ίδιος ο θάνατος έχει γίνει πια πιο “εύκολος”. Συνηθίσαμε να τον παρακολουθούμε, να ακούμε γι’ αυτόν, αρκεί να μην μας αφορά – για όσο δεν μας αφορά. Μόνο που στον πραγματικό κόσμο δεν υπάρχουν – σε αντίθεση με τον ψηφιακό – πολλές ζωές.

Προς το παρόν, πάντως, το μέλλον – αν δεν αλλάξουμε πορεία – προδιαγράφεται ζοφερό. Η πίστα της ανθρωπιάς και του πολιτισμού μας εξαντλείται, και δεν είναι μακριά η στιγμή που στην οθόνη θα εμφανιστεί το γνωστό “Game Over”, δηλαδή “Τέλος Παιχνιδιού”. Και τότε θα ανακαλύψουμε ότι μόνο παιχνίδι δεν ήταν.

(Κώστας Μπούζας: 2022)

Γλώσσα και Κόσμος

Υπάρχει μια προφανής διαπίστωση, αποδεκτή απ’ όλους: “Οι λέξεις μιας γλώσσας αντιστοιχούν σε έννοιες”.

Οι λέξεις, λοιπόν, είναι έννοιες. Σε συνέχεια αυτής της έκφρασης, και με μια συνολική θεώρησή τους, θα διατυπώναμε το εξής αξίωμα: “Αφού μια γλώσσα απαρτίζεται από το σύνολο των λέξεών της, η γλώσσα είναι ο κόσμος ολόκληρος”. Αυτό σημαίνει, με άλλα λόγια, ότι μια γλώσσα συνιστά, επί της ουσίας, μια βάση δεδομένων του κόσμου μας. Παρέχει δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο κάποιος τον αντιλαμβάνεται. Και ο τρόπος αυτός πρέπει να ταιριάζει σε ένα λαό και ταιριάζει, αφού πλάθεται από αυτόν. Αυτό βέβαια ισχύει και για τον κάθε άλλο λαό ξεχωριστά.

Τώρα, η γλώσσα όσο εξελίσσεται εκλεπτύνεται. Αυτό σημαίνει ότι η υιοθέτηση, εκ των υστέρων, αδρών γλωσσικών μορφών, συνιστά οπισθοδρόμηση. Και αφού μ’ αυτές τις μορφές εκφράζονται, όπως είδαμε, έννοιες, η οπισθοδρόμηση αυτή εκτός από γλωσσική είναι και πνευματική. Αδρά γλωσσικά σχήματα στερούν από τις λέξεις - έννοιες τις ποικίλες νοηματικές και νοητικές εκφάνσεις.

Από τα παραπάνω προκύπτει ο κίνδυνος για μια γλώσσα, αφ’ ενός μεν από την άκριτη ή και επιβαλλόμενη ακόμη υιοθέτηση, από αυτήν, ξενικών λεκτικών τύπων, αφού κάτι τέτοιο αλλοιώνει την ταυτότητα του λαού που τη μιλά, αλλά και αποτρέπει από την σε βάθος κατανόηση των σχετικών εννοιών, και αφ’ ετέρου από την επιβαλλόμενη “απλοποίησή” της, αφού αυτή δημιουργεί – όπως προείπαμε - πνευματική ένδεια. Πολύ απλά: Λιγότερες λέξεις – λιγότερες έννοιες. Ακόμη: Λιγότεροι τύποι μιας λέξης (π.χ. πτώσεις, μετοχές, απαρέμφατα κλπ) – λιγότερες πτυχές, ή εκδοχές της.

Όλες αυτές οι αλλοιώσεις, βέβαια, δεν πρέπει να συγχέονται με την διαμόρφωση – εξέλιξη μιας γλώσσας, στην πάροδο του χρόνου, μέσα από το γλωσσικό αισθητήριο του λαού, με την απαραίτητη προϋπόθεση, ότι το αισθητήριο αυτό διαμορφώνεται μέσα από μια σωστή μόρφωση, αλλά και μια ικανοποιητική καλλιέργεια. Είμαστε υπεύθυνοι, όλοι μας, γι’ αυτό το οποίο διαχειριζόμαστε, ειδικά αν αυτό είναι ο λόγος μας ο ίδιος. Και όχι μόνο απέναντι στον εαυτό μας, αλλά και απέναντι σ’ αυτούς που θα το παραδώσουμε. Σ’ αυτούς έχουμε να δώσουμε λόγο - κυριολεκτικά και μεταφορικά. Και είναι τόσο μεγαλύτερη η ευθύνη, όσο πιο εξελιγμένη είναι μία γλώσσα, όπως για παράδειγμα η Ελληνική.

Συγκεφαλαιώνοντας τις διάφορες έννοιες, θα μπορούσαμε να πούμε πως η γλώσσα είναι αίσθηση, αντίληψη, συλλογισμός, κατανόηση, έκφραση, επικοινωνία, συναίσθημα, εκδήλωση πνεύματος, γνώση, φαντασία, ενατένιση, οραματισμός. Έτσι θα μπορούσαμε να καταλήξουμε σε ένα ακόμη αξίωμα, τελικό αυτήν τη φορά και φοβερά σημαντικό για όλους μας: “Η γλώσσα μας είναι η ψυχή μας”.

(Κώστας Μπούζας: 2022)

ΑΠΟΥΣΙΑ

 

Μίλα μου. Ξέρω πως βρίσκεσαι εδώ. Σαν μία φευγαλέα σκιά πίσω απ΄ το βλέμμα μου. Σαν στιγμιαίο χάδι στην ψυχή μου. Αύρα στο πρόσωπό μου δροσερή. Σαν μια ψιθυριστή φωνή, περίπου ανεπαίσθητη, στο νου μου που γεννιέται.

Μίλα μου με όποιον τρόπο θες εσύ. Έτσι κι αλλιώς θα σε αναγνωρίσω. Διψάω για τα λόγια σου και δύναμη αστείρευτη αντλώ από την ύπαρξή σου. Έχω βρεθεί σε δύσκολη στιγμή. Τα όνειρα που βγήκαν όλα πλάνες. Η πάλη η σκληρή και ο αγώνας. Η μοναξιά, ο πόνος και το δάκρυ.

Μίλα μου. Γιατί το βάρος τούτο πρέπει να σηκώσω. Στις επιθέσεις όλες να αντέξω. Τον δρόμο ως το τέλος να διανύσω. Το όνειρο και τη χαρά μου όσο μπορέσω να τα υπερασπιστώ.

Μίλα μου σαν τότε που ήσουνα εδώ, με τις δικές σου λέξεις: Έγνοια, συμπόνια, αφοσίωση στοργή, αγάπη, μάνα…

Στη μνήμη της μητέρας μου Σοφίας που “’έφυγε” την Κυριακή 13 Μαρτίου 2022.

(Κώστας Μπούζας: 2022)

Πόλεμος και Ειρήνη

 

Από τη μια μεριά ο πόλεμος. Σκληρός και κυνικός όπως πάντα, να μας μιλά με την ψυχρή γλώσσα της στρατηγικής: Υπολογισμός δυνάμεων, τακτικές κινήσεις, συνδυασμένοι ελιγμοί, προώθηση χερσαίων τμημάτων, κατάληψη στρατηγικών σημείων, αποδυνάμωση του αντιπάλου, επίτευξη στόχων… Σαν μια παρτίδα σκάκι.

Κι απ’ την άλλη μεριά η ειρήνη, η βασανισμένη, συντριμμένη σε χίλια κομμάτια. Σαν θραύσματα από γυαλί που τρίζουν στο πάτημα του ανύποπτου διαβάτη. Σαν ψίχουλα ασήμαντα, περιστεριών κυνηγημένων πρόχειρη τροφή. Σαν σκόνης μόρια, που το αγέρι στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα σκορπίζει.

Η ειρήνη, η καταδιωγμένη, να μας θυμίζει ότι ο άνθρωπος παραμένει άνθρωπος, όταν βλέπει τη γη, όχι σαν σκακιέρα, αλλά σαν τον πλανήτη του Θεού, και τον συνάνθρωπό του, όχι σαν μια ασήμαντη μονάδα μες στο πλήθος, μα σαν ψυχή μοναδική.

Πόλεμος και Ειρήνη, λοιπόν. Ο Άνθρωπος είναι αυτός που καλείται να κάνει, διαρκώς, την επιλογή, σ’ όλους τους τόπους και σ’ όλους τους χρόνους. Για όσο, βέβαια, του απομένει ακόμη χρόνος κι όσο, φυσικά, υπάρχει γι’ αυτόν τόπος...

(K. Mπούζας: ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ, 2009)

Λόγοι Διδασκάλου

 

Σαν το μελίσσι συναγμένοι γύρω του, το νέκταρ ρούφαγαν αχόρταγα απ’ τα λόγια του. Μυσταγωγία θαυμαστή η μετάγγιση φωτός. Υπόθεση ολάκερης ζωής…

Δάσκαλε πες μας, κάποιος μες στο πλήθος ρώτησε, ποιό είναι το πολυπόθητο κλειδί της ευτυχίας, που όλοι ψάχνουμε να βρούμε; Τί ‘ναι αυτό που στην ψυχή δίνει φτερά;

Κι αυτός απάντησε: Την ευτυχία στα απλά τα πράγματα την βρίσκεις. Πρέπει να μάθεις το παρόν να ζεις. Σκέψου όσα έχεις, όχι αυτά που νομίζεις πως σου λείπουν. Αγνόησε τις σκέψεις τις αρνητικές. Νοιώσε ευτυχισμένος εκεί που βρίσκεσαι. Κάνε μέσα σε μια στιγμή φίλο σου τον άγνωστο, χαμογελώντας του. Χαιρέτησέ τον. Και κάτι ακόμη. Μάθε τις λεπτομέρειες των πραγμάτων γύρω να παρατηρείς. Θ’ ανακαλύψεις έτσι το εκπληκτικό μέσα στο συνηθισμένο.

Μα, κάποιος άλλος αντίρρηση του έφερε, ποιός κάτι τέτοιο άραγε μπορεί μέσα στα τόσα τα προβλήματα, μέσα στις τόσες ασχολίες τις σημαντικές κι επείγουσες, που τον χρόνο ολόκληρο του κλέβουν;

Του χαμογέλασε με καλοσύνη και με ερώτηση την ερώτηση ανταπέδωσε: Τι είναι πράγματι σημαντικό; Για κάθε τι που σου συμβαίνει σκέψου, θα έχει καμία σημασία αυτό σε ένα χρόνο; Όλα περνάνε. Κι ύστερα, όλα σου τα προβλήματα με άλλο μάτι προσπάθησε να δεις. Δες τα σαν ευκαιρίες μάθησης. Έτσι κι αλλιώς, πιο πολύ με ένα διαγώνισμα η ζωή φαίνεται να μοιάζει και όχι με κατάσταση επείγοντος περιστατικού. Κι έπειτα, τίποτε δεν είναι αληθινά επείγον. Την μέρα που θα φύγουμε απ’ αυτή την γη, θα μείνουν πίσω μας πράγματα ημιτελή να τα τελειώσουν οι άλλοι. Μια μονάχα επείγουσα υποχρέωση υπάρχει. Η αγάπη. Αυτή μονάχα δεν μπορεί αν περιμένει.

Όμως, τώρα πιο πολλοί αντέδρασαν, πώς την αγάπη μας μπορούμε να χαρίσουμε σε όσους μας πληγώνουν και μας αδικούν; Πώς κάτι τέτοιο είναι δυνατόν;

Το βλέμμα του έφερε ένα γύρο κι αποκρίθηκε: Σπουδάστε τους ανθρώπους. Διακρίνετε την αθωότητα. Συμφιλιωθείτε με την έλλειψη τελειότητας σ’ αυτούς. Και στο κάτω κάτω, αντί να έχετε δίκιο επιλέξτε να έχετε καλοσύνη. Κι αυτή πολλές φορές να ξέρετε πως είναι μεταδοτική. Και κάτι ακόμη. Η κακία και το μίσος στην καρδιά μας είναι σαν μια χιονοστιβάδα. Η οργή προσελκύει κι άλλη οργή. Όσο ακόμη είναι νωρίς, μόλις γεννιέται, πρέπει να μάθετε πώς να την σταματάτε.

Καθώς κανείς άλλος δεν μίλησε, απλώθηκε τριγύρω η σιωπή. Κι αυτός, αφού τους άφησε για λίγο ν’ αφουγκραστούν τον ήχο της, συμπλήρωσε δύο τελευταία λόγια: Γίνετε έτοιμοι να προσφέρετε στους γύρω σας αγάπη. Να είστε σίγουροι ότι την αξίζουν όσο ακριβώς κι εσείς. Και όταν σας κυκλώνει η μοναξιά, γράψτε ένα γράμμα όλο ζεστασιά κι ας μην υπάρχει αποδέκτης. Να θυμάστε ότι γίνεστε αυτό, πάνω στο οποίο ασκείστε περισσότερο. Και κάτι τελευταίο. Δεχτείτε στωικά το γεγονός, ότι δεν ξέρετε αυτό που θα συμβεί. Συμφιλιωθείτε με το ότι ο καθένας μας, εκτός από μέγας είναι και μικρός. Και σαν ο εγωισμός δεν σας αφήνει, σαν γιατρικό την ίδια σας την κηδεία φανταστείτε. Με όσες λεπτομέρειες αντέχετε. Και σαν το νοιώσετε πως την ζωή είστε έτοιμοι να αγαπήσετε, ζήστε την κάθε μέρα σαν να ‘ναι η τελευταία σας στη γη αυτή. Μπορεί εξάλλου και να είναι...

(K. Mπούζας: ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑΤΑ, 2008)

Αθέατες της πόλης διαδρομές

 

Η πόλη δεν κοιμάται ποτέ. Την βρίσκεις συνεχώς μπροστά σου. Πλανεύτρα μάγισσα, λατρεύει να σου κεντρίζει τις αισθήσεις. Φιλάρεσκη σαν όλες τις γυναίκες, κάθε βράδυ φοράει τα καλά της. Τα φώτα, τα στολίδια της και πάντα το ίδιο φόρεμα. Το μαύρο του βελούδου. Είναι η ώρα που το απαλό το αεράκι, ο Ζέφυρος, σε σέρνει απ’ τη μύτη και σ’ οδηγεί κάτω εκεί στην προκυμαία. Να κουβεντιάσεις με το κύμα. Ο λόγος μυστικός και ακατάληπτος, ώσπου η μυσταγωγία τέλος παίρνει απ’ τα πυροτεχνήματα στο φάρο.

Η πόλη σου φωνάζει: Το βλέμμα στρέψε προς εμένα. Είμαι εδώ. Στο κάλεσμα της σαγηνεύτρας γόησσας, τι άλλο, υπακούς. Τα φώτα, φώτα πολύχρωμα από τα μπαρ, τις παμπ, τα καφέ, χορεύουνε σε ροκ ρυθμό, με έναν σκοπό μοναδικό. Να σε κερδίσουν.

Οι άνθρωποι, μελίσσι. Χιλιάδες οι ανάσες, οι ψυχές, οι προσδοκίες. Χιλιάδες και οι μοναξιές. Τα όνειρα εκείνα τα βουβά και τ’ ανεκπλήρωτα. Μα άλλα τόσα και αυτά που ακατάπαυστα γεννιούνται κάθε τόσο. Τόσα πολλά, που μάταια προσπαθούμε να τα βάλουμε σε τάξη. Μα τα κρατάμε όλα. Απόθεμα να έχουμε στις δύσκολες τις ώρες. Κι εσύ τι άλλο πια μπορείς να κάνεις, παρά να ταξιδέψεις. Περιηγητής των σύγχρονων καιρών. Γίνεσαι ένα με ψυχές, ήχους, εικόνες, χρώματα. Και αναδύεσαι, αισθαντικός όσο ποτέ, σε σύμπαντα παράλληλα. Χίλια σκιρτήματα ψυχών γίνονται χίλιοι νόμοι και των κορμιών το λίκνισμα αλάνθαστο σημάδι. Μάτια, χιλιάδες μάτια σε μετρούν χορεύοντας. Σειρήνες, της νύχτας υπηρέτριες πιστές. Ρούχα ακριβά, κοσμήματα, σκιά στα μάτια, αρώματα. Φτιαγμένο βάδισμα, μίνι καυτά, λόγια πολλά... Είναι μικρός ο σύγχρονος Θησέας και τούτος ο λαβύρινθος μεγάλος.

Η πόλη δεν ξεκουράζεται ποτέ. Ούτε κι η μέρα λύνει την σαγήνη. Είναι η ώρα που το φως του ήλιου δίνει γλύκα στις μορφές. Το μυστήριο διπλώνεται, υποχωρεί και δίνει την θέση του σε εικόνες απαστράπτουσες. Καθρέφτες τ’ ουρανού τα μάτια, μυριάδες ουράνια τόξα φυλακίζουν. Δεν έχουν άδικο αυτοί που λένε, ότι μονάχα στο άπλετο το φως το κάλλος βρίσκει την ύψιστη έκφρασή του.

Τεντώνουν τον λαιμό τους τα λουλούδια, ευλογημένης γύρης δέκτες. Παίρνει να κελαηδάει το πουλί μες στο κλουβί, καλώντας και τ’ άλλα να υμνήσουν την ζωή. Και το απαλό το θρόισμα των δέντρων κάτι λέει. Κάτι που ακούγεται στων πάρκων τις γωνιές, μα και εκεί που είναι στοιχισμένα. Και τα πουλιά τ’ αδέσποτα, οι αλήτες, το ακούν. Γι’ αυτό και σύντροφοί τους γίνονται αχώριστοι, πιστοί. Κι η χλόη ακόμη, η τόσο εύπιστη αντίκρυ στον αγέρα, κάτι θαρρείς πως μουρμουρίζει. Ως και οι γκρίζοι γίγαντες της πόλης, τα εκτρώματα τα δύσμορφα, γλυκαίνουν στο σύνθημα του ήλιου του αφέντη. Θα έλεγες πως τα υποχρεώνει κάποια γενική κατακραυγή. Το σκηνικό το εξαίσιο οι κοπέλες συμπληρώνουν. Λυγερόκορμες, γλυκές, αφόρητα όμορφες όλες τους, πάντοτε να βαδίζουν βιαστικά, τα βλέμματα τα γύρω ανιχνεύοντας. Τι θαυμαστό παιχνίδι της φύσης...

Η πόλη είναι μάννα φιλόστοργη. Γίνεται κόσμος για σένα. Αυτός που πόθησες στα πιο βαθιά όνειρά σου, αυτός που συνήθισες, αυτός που συμβιβάστηκες μαζί του. Ακόμα και γι’ αυτούς που διαφωνούν μαζί της προνοεί, δημιουργώντας τα λογής λογής περιθώριά της. Μια γειτονιά, ένας δρόμος, μια στοά, ένα στέκι, γίνονται όαση για τις αγνοούμενες ψυχές.

Πόλεις λοιπόν μέσα στην πόλη, ίσως παράλληλες. Πόλεις κάτω απ’ την πόλη, ίσως υποσυνείδητες. Πόλεις πάνω απ’ την πόλη, ίσως υπεραισθητές. Και η ανίχνευσή τους, μια πολεοδομία μεταφυσική, που ξεδιπλώνεται στους αόρατους χάρτες της ψυχής μας...

(K. Mπούζας: ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑΤΑ, 2008)

Ποιητικές διαδρομές με τους μεγάλους μας ποιητές

 

Χθες βράδυ είπα να διαβάσω λίγη ποίηση. Έτσι, για να μερώσουν λίγο τα σκοτάδια...

Και διάβασα για κείνους «όπου στην ζωή των ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες. Ποτέ από το χρέος μη κινούντες».

Γιατί «Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία». Μα κι αν αλήθεια είναι ότι «Οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε» και τούτη αλήθεια είναι: «Την Ρωμιοσύνη μην την κλαις». Κι αν τα σκοτάδια είναι πηχτά, πάντα θα υπάρχει μια ακτίνα για να μας βοηθήσει «Να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα». Γιατί «Άξιον εστι το φως και η πρώτη χαραγμένη στην πέτρα ευχή του ανθρώπου». Και ο χαιρετισμός «Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά».

Και ο αγώνας, γιατί «Η φλόγα μένει, κατάκορφα σε στήθια και σε νού». Και η δόξα, γιατί «Έσφαλεν ο την δόξαν ονομάσας ματαίαν». Και ο Ύμνος, γιατί «Βαθειά η ατίμητη ψυχή χαιρόντανε τον Ύμνο». Και η Πατρίδα, γιατί «Οι στίχοι στην πατρίδα μου είνε καθάριο μέλι».

Εχθές, με βρήκε αργά η νύχτα να διαβάζω ποίηση... Καβάφη, Κάλβο, Ρίτσο, Σεφέρη, Ελύτη, Σολωμό, Βάρναλη και Σικελιανό και Παλαμά και άλλους. Να, έτσι, για να μερώσουν λίγο τα σκοτάδια.

(Κώστας Μπούζας, 2021)