Οκτώ λεπτά (Μια φανταστική ιστορία)

 

Το πόρισμα των επιστημόνων δεν επιδεχόταν καμία αμφισβήτηση. Εξάλλου είχε προέλθει από μακροχρόνιες παρατηρήσεις, διεξοδικές μελέτες, αλλά και επανειλημμένες επαληθεύσεις και διασταυρώσεις απόψεων. Και υπήρξε ομοφωνία απ’ όλους. Στις δύο Ιουλίου, στις δέκα ακριβώς το πρωί, ο ήλιος επρόκειτο να εκραγεί...

Η είδηση ήταν συνταρακτική. Βέβαια η έκρηξη αστέρων είναι ένα διαρκώς επαναλαμβανόμενο φαινόμενο στο σύμπαν. Εξάλλου για ότι ζει, υπάρχει μια γέννηση και ένας θάνατος. Δεν θα μπορούσαν να αποτελούν εξαίρεση τα άστρα. Παρ’ όλα αυτά όμως, ένα γεγονός που σε άλλες περιπτώσεις θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί συνηθισμένο, γίνεται ακόμη και τραγικό όταν σε πλησιάζει, όταν συμβαίνει σε σένα. Και το συγκεκριμένο γεγονός θα συνέβαινε πράγματι πολύ κοντά μας, στην ίδια την γειτονιά μας. Και δεν υπήρξε καμία αμφιβολία από την πλευρά των αστρονόμων, γι’ αυτό που θα γινόταν αμέσως μετά. Οι πλησιέστεροι τουλάχιστον πλανήτες, μεταξύ των οποίων και η γη, θα πυρακτώνονταν από την ασύλληπτα εκτυφλωτική λάμψη και τα τεράστια ποσά θερμότητας κι αμέσως μετά θα καταπίνονταν από την διαστελλόμενη πύρινη μάζα. Εδώ όμως υπήρχε και το εξής παράδοξο. Είναι γνωστό ότι το φως, κινούμενο με την μεγαλύτερη δυνατή ταχύτητα στο σύμπαν, για να φτάσει απ’ τον ήλιο ως την γη χρειάζεται οκτώ λεπτά. Αυτό σήμαινε ότι για οκτώ ολόκληρα λεπτά μετά την έκρηξη, τα πάντα στον ουρανό θα φαίνονταν κανονικά. Μονάχα αφού περνούσε αυτό το χρονικό διάστημα, θα μπορούσαμε ν’ αντικρίσουμε την κοσμική καταστροφή. Και να πεθάνουμε...

Το πρωινό της δεύτερης μέρας του Ιουλίου δεν ήταν σαν όλα τα άλλα. Τα καταστήματα στον κόσμο ολόκληρο δεν άνοιξαν. Ούτε και τα γραφεία. Πουθενά δεν φαινόταν να γίνεται κάποια εργασία. Λες κι επρόκειτο για κάποια παγκόσμια αργία. Οι δρόμοι όλων των μεγαλουπόλεων παρέμειναν έρημοι, χωρίς κίνηση, σαν αρτηρίες δίχως αίμα. Ποιος θα νοιαζόταν πια να τρέξει, να κλείσει συμφωνίες, ν’ αγοράσει, να πουλήσει, να κερδίσει...

Αντίθετα, από νωρίς είχαν αρχίσει να κάνουν την εμφάνισή τους στις πλατείες και στα πάρκα κάποια άλλα άτομα. Ερασιτέχνες αστρονόμοι με τα τηλεσκόπιά τους, φωτογράφοι που ήθελαν να τραβήξουν την καλύτερη φωτογραφία τους, φυσιολάτρες και οικολόγοι για να συντροφέψουν στις τελευταίες του στιγμές τον μελλοθάνατο πλανήτη και τελευταίοι οι ποιητές, βιώνοντας πιο πολύ απ’ όλους την υπαρξιακή αγωνία της πνευματικής δημιουργίας τόσων χιλιάδων χρόνων. Ένα τελευταίο ποίημα ίσως. Μια προσευχή. Ποιος ξέρει. Γι’ αυτόν τον λόγο εξάλλου είχαν παραμείνει κι όλοι οι ναοί ανοιχτοί. Το ίδιο και τα μουσεία. Για όποιον θα ήθελε να τους αφιερώσει μια τελευταία ματιά.

Την ώρα που το ρολόι έδειξε δέκα, τα πάντα ξαφνικά σιώπησαν και μια ολόκληρη ανθρωπότητα φάνηκε να κρατάει την αναπνοή της. Δευτερόλεπτα μετά, τα πάντα έδειχναν ίδια κι όμως δεν ήταν. Ο ήλιος είχε ήδη εκραγεί και ας μην το βλέπαμε εμείς. Είχαν αρχίσει τα οκτώ πιο συνταρακτικά λεπτά στην ιστορία του κόσμου.

Τι μπορεί να κάνει κάποιος σε τόσο λίγο χρόνο. Να νοσταλγήσει; Να κάνει ένα τηλεφώνημα σε αγαπημένα πρόσωπα; Να νοιώσει τύψεις για τα λόγια του, που πλήγωσαν κάποιο χαμένο φίλο; Να τραγουδήσει ένα παλιό, αγαπημένο τραγούδι; Να κοιτάξει για μια φορά ακόμη απ’ την βεράντα την πόλη του; Να πει ένα τελευταίο σ’ αγαπώ; Να κλάψει;

Νοιώθαν τον χρόνο να κυλάει τόσο γρήγορα. Άλλοι πάλι είχαν παραλύσει και το κάθε λεπτό τους φαινόταν αιώνας. Κι όλοι κοιτούσαν με δέος το φάντασμα του ήλιου στον ουρανό και μ’ αγωνία περίμεναν το πεπρωμένο. Δευτερόλεπτα πριν από την συμπλήρωση των οκτώ λεπτών, επικράτησε και πάλι εκείνη η απόλυτη σιωπή. Τα νεύρα τέντωσαν στα πρόσωπα, τα χέρια σφίξαν σε γροθιές, το αίμα πάγωσε στις φλέβες και τα μάτια, όσα δεν κλείσαν, γούρλωσαν έντρομα, σαν να ’ταν έτοιμα να πεταχτούν έξω απ’ τις κόγχες.

Η καταστροφή δεν ήρθε ποτέ. Οι επιστήμονες μίλησαν για έκτακτα και ασυνήθη αστρονομικά φαινόμενα, που είχαν σαν αποτέλεσμα την αλλοίωση των δεδομένων, με συνέπεια την εξαγωγή εσφαλμένων συμπερασμάτων. Όποια κι αν ήταν η αιτία, μικρή σημασία είχε. Το υπέροχο ήταν ότι ο ήλιος δεν είχε εκραγεί. Κι όμως, είχαν γίνει κάποιες εκρήξεις και μάλιστα αλυσιδωτές. Ιδεών σε μυαλά. Τύψεων σε συνειδήσεις. Αισθημάτων σε ψυχές. Κι ιδανικών λησμονημένων και αρετών. Κι οδήγησαν σε πράξεις αγάπης, υπέρβασης και αυτοθυσίας. Το ημερολόγιο έδειχνε δύο Ιουλίου. Ήταν η μέρα που όλοι μαζί οι άνθρωποι του πλανήτη έστρεψαν το κεφάλι τους ψηλά, στον ουρανό...

(K. Mπούζας: ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑΤΑ, 2008)

Αρχαίοι άνεμοι

Σύμφωνα με την αρχαία Ελληνική μυθολογία, οι άνεμοι ήταν θεότητες. Κατά τον Ησίοδο ήταν οι: Βορέας, Νότος, Ζέφυρος, ενώ ο Όμηρος προσθέτει σ’ αυτούς και τον Εύρο. Ήταν παιδιά του Αστραίου και της Ηούς (Αυγής). Ταμίας τους, διορισμένος από τον Δία, ήταν ο Αίολος, ο οποίος τους κρατούσε μέσα στον ασκό του και τους άφηνε με εντολή του αρχηγού των θεών.

Στην Αθήνα, τώρα, στους βόρειους πρόποδες της Ακρόπολης, στην Πλάκα, σώζεται ένα αρχαίο οκτάγωνο κτίσμα, πλευράς 3,20 μέτρων και ύψους 12 μέτρων, κατασκευασμένο από Πεντελικό μάρμαρο, χωρίς κίονες και με δύο θύρες, μία προς τον Βορρά και μία προς την Δύση. Η επίσημη ονομασία του είναι “Ωρολόγιον του Κυρρήστου” και θεωρείται ότι το ανήγειρε ο Έλληνας αστρονόμος Ανδρόνικος Κύρρηστος τον πρώτο αιώνα π.Χ., καθιερώθηκε, όμως, να ονομάζεται “Αέρηδες”, γιατί στις οκτώ μετόπες του φαίνονται ανάγλυφοι οι κύριοι οκτώ άνεμοι, ενώ στην κορυφή του υπήρχε ορειχάλκινος ανεμοδείκτης.

Συγκεκριμένα, οι άνεμοι εικονίζονται σαν άντρες φτερωτοί που ίπτανται, οι χειμωνιάτικοι μέσης ή μεγαλύτερης ηλικίας, με βαριά ρούχα και μπότες, ενώ αντίθετα οι καλοκαιρινοί νέοι, με ελαφρά ρούχα, μερικοί μάλιστα και ξυπόλυτοι. Φέρουν, μάλιστα, ο καθένας και ένα σύμβολο, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του. Υπάρχουν, τέλος, χαραγμένα και τα ονόματά τους. Αναλυτικά είναι οι εξής (εντός παρενθέσεως σημειώνονται και τα κοινά, νεώτερα ονόματά τους):

- Ο Βόρειος “Βορέας” (“Τραμουντάνα”), παγωμένος και βουερός, κρατάει ένα κοχύλι και φυσάει μέσα απ’ αυτό.

- Ο Βορειοανατολικός “Καικίας” (“Γραίγος”), χειμωνιάτικος κι αυτός, κουβαλάει μια ασπίδα, από την οποία ρίχνει χαλάζι.

- Ο Ανατολικός “Απηλιώτης” (“Λεβάντες”), ευχάριστος Φθινοπωρινός άνεμος, μεταφέρει καρπούς.

- Ο Νοτιοανατολικός “Εύρος” (“Σιρόκος”) είναι άλλοτε ισχυρός, οπότε προκαλεί φουρτούνες, και άλλοτε ήπιος, οπότε προκαλεί υγρασία και καταχνιά. Εικονίζεται με ταραγμένα ρούχα και κρύβοντας το πρόσωπό του.

- Ο Νότιος “Νότος” (“Όστρια”) φέρνει απαλές συνεχείς βροχές, γι’ αυτό και είναι ο αγαπημένος των γεωργών. Φαίνεται να κρατάει ένα αγγείο, το οποίο αδειάζει ποτίζοντας τη γη.

- Ο Νοτιοδυτικός “Λιψ”, δηλαδή ο “Λίβας” (“Γαρμπής”), ούριος και γι’ αυτό αγαπημένος των ναυτικών, σπρώχνει ένα πλοίο από το οποίο έχει αναπαρασταθεί η απόληξη της πρύμνης του.

- Ο Δυτικός “Ζέφυρος” (“Πουνέντες”), ευχάριστος ανοιξιάτικος άνεμος, φέρνει λουλούδια.

- Ο Βορειοδυτικός “Σκίρων” (“Μαΐστρος”), προκαλεί συχνά καταιγίδες και καταστροφές, γι’ αυτό φαίνεται να αδειάζει απότομα μια υδρία.

Στο κτίριο υπάρχουν, ακόμη, κάτω από τις προσωποποιήσεις που προαναφέρθηκαν, εγχάρακτες ακτίνες σε διάφορους σχηματισμούς, οι οποίες αποτελούσαν ηλιακό ρολόι. Επί πλέον, στο εσωτερικό του υπήρχε εγκατάσταση υδραυλικού ρολογιού, για τις ανήλιες μέρες. Δίκαια λοιπόν οι “Αέρηδες”, δηλαδή το “Ωρολόγιον του Κυρρήστου”, ή και “Πύργος των ανέμων”, όπως το ονόμασε ο Βιτρούβιος, θεωρείται ως ο αρχαιότερος μετεωρολογικός – ωρομετρικός σταθμός του κόσμου.

(Κώστας Μπούζας: 2023)

Τα πλοκάμια της βίας

Βία: κάθε πράξη ή συμπεριφορά επιθετικότητας και κατάχρησης, που προκαλεί ή σκοπεύει να προκαλέσει τον τραυματισμό ή τη ζημία σε πρόσωπα, ζώα ή περιουσία. Παρά πέρα να εξαναγκάσει, να κυριαρχήσει, να ελέγξει και να απομονώσει ένα άτομο. Έτσι λοιπόν η βία, πραγματική ή απειλούμενη, έχει σαν αποτέλεσμα τον τραυματισμό, τη σωματική ή ψυχολογική βλάβη, την κακή ανάπτυξη, τη στέρηση και πολλές φορές ακόμη και τον ίδιο το θάνατο.

Κόρη του Πάλλαντα και της φοβερής Ωκεανίδας Στύγας, κατά την Ελληνική μυθολογία, μες στους αιώνες εξελίχθηκε, πετώντας πολλά πλοκάμια, που τα χρησιμοποιεί ανά περίπτωση, και σήμερα περιφέρεται, επιδεικνύοντάς τα σε κάθε ευκαιρία.

Άλλοτε σωματική και άλλοτε ψυχολογική. Ξέρει να χρησιμοποιεί το λόγο. Τα οπτικοακουστικά μέσα βρίσκονται κι αυτά κάποτε στη φαρέτρα της, όπου μάλιστα υπάρχει εικόνα διαπρέπει. Χειρίζεται με δεξιοτεχνία την παραμέληση και τη στέρηση. Διεισδύει παντού. Γίνεται ενδοοικογενειακή, πολιτική, σχολική, αθλητική. Πολιτιστική, φορώντας το ένδυμα του κοινωνικού ρατσισμού και επιλέγοντας, ανά περίπτωση, φύλο, κουλτούρα, φυλή, θρησκεία, ισχύ, πλούτο και τόσα άλλα. Γνωρίζει, μάλιστα, την κορύφωσή της όταν γίνεται σεξουαλική. Είναι αδίστακτη. Δεν σταματά πουθενά. Ούτε καν μπροστά στα ζώα.

Πολλοί ειδικοί προσπάθησαν να αναλύσουν τους παράγοντες εκείνους που υπεισέρχονται σ’ αυτό το φαινόμενο. Μίλησαν για βιολογικά, ατομικά, κοινωνικά, ιδιοσυστατικά και αναπτυξιολογικά χαρακτηριστικά. Για το επίπεδο της εκπαίδευσης και της ευφυίας. Για τους οικογενειακούς δεσμούς, την κουλτούρα, τους τύπους των σχέσεων, την ψυχική ανθεκτικότητα. Όρισαν, κατόπιν, ότι όταν οι αρνητικοί παράγοντες υπερισχύουν, τότε εκδηλώνεται η βία.

Οπωσδήποτε πάντως, για την αντιμετώπιση του φαινομένου, είναι πρωταρχικής σημασίας μια παιδεία, η οποία θα οδηγεί τον άνθρωπο σε ανώτερες αξίες, ενώ παράλληλα θα του εμπνέει το σεβασμό στο διπλανό του και σ’ ότι αυτός πρεσβεύει ή του ανήκει. Μάλιστα, ίσως θα ήταν χρήσιμο – αν και σκληρό – να προβάλλονται διεξοδικά τα αποτελέσματα βίαιων συμπεριφορών (κάτι για το οποίο πάντως υπάρχει μεγάλη συζήτηση και διιστάμενες απόψεις και γνώμες).

Προς το παρόν, το φρικτό αυτό τέρας νοιώθει να μην απειλείται. Με τα τόσα πλοκάμια της έχει αγγίξει κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής. Κι αν τυχόν μπορέσουν και της ξεριζώσουν κάποιο, πολύ εύκολα δημιουργεί ένα άλλο – παρόμοιο ή και διαφορετικό – στη θέση του. Μία είναι μόνο η λύση: το θηρίο πρέπει να χτυπηθεί στην καρδιά. Και ένας είναι ο τρόπος γι’ αυτό: να στραφούμε, όλοι μας, στο διπλανό μας – τον κάθε διπλανό μας – με προσοχή, κατανόηση και συμπάθεια. Μας μοιάζει άλλωστε, στην ουσία, τόσο πολύ, κι ας είναι διαφορετικός. Έπειτα να στρέψουμε την προσοχή μας βαθειά στον εαυτό μας. Κάτι θα έχει να μας πει...

(Κώστας Μπούζας: 2022)

Αποχαιρετισμός

 

Εσύ που έφυγες τη μαύρη εκείνη μέρα, τόσο απρόσμενα και άκαιρα, άραγε για πού έχεις κινήσει; Πού να βρίσκεσαι;

Είχες φανεί κι εσύ εδώ κάποια στιγμή, όπως όλοι μας. Καθώς περνούσε ο καιρός ένοιωσες τις πρώτες αγωνίες σου, δημιούργησες τα πρώτα όνειρά σου, έπεσες πάνω στις πρώτες απογοητεύσεις σου. Αργότερα ήρθαν κι οι πίκρες, μα κι οι χαρές. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να γίνει αλλιώς. Στη ζωή αυτές βαδίζουν πάντοτε η μια πίσω απ΄ την άλλη.

Κι εσύ προσπάθησες και προχώρησες. Και κατόρθωσες ν’ αφήσεις πίσω σου το στίγμα σου, το προσωπικό σου ίχνος. Για άλλον αυτό είναι αχνό, για άλλον έντονο. Δεν έχει σημασία. Αρκεί που υπάρχει, που υπήρξε. Κι αφού υπήρξε, κάτι σηματοδότησε. Κάτι καινούριο έφερε, που από τα πριν δεν βρισκόταν ανάμεσά μας. Μάρτυρες αδιάψευστοι, τώρα που έφυγες, οι μνήμες οι πικρές, οι μαρτυρίες που τρεμοπαίζουν σε ραγισμένα χείλη, οι σκόρπιες λαχανιασμένες λέξεις που αδόκητα ξεπηδούν εδώ κι εκεί. Αυτά για τους άλλους. Για τους δικούς σου, για όλους εκείνους που όργωσες την καρδιά τους, ο κοπετός, ο θρήνος και ο οδυρμός...

Ξέρεις, όταν ξεκίνησα να γράφω αυτές τις γραμμές, το έκανα γιατί πιστεύω, ότι καθένας χρειάζεται, όταν φεύγει, να τον ξεπροβοδίζουν. Είναι λοιπόν κι αυτά τα λόγια ένα ξεπροβόδισμα, ένας αποχαιρετισμός. Και ξέρεις κάτι ακόμα; Πιστεύω ότι με ακούς.

Αλήθεια, είναι φορές, που νομίζω ότι κινείσαι ακόμη ανάμεσά μας. Κι όμως το ξέρω ότι έχεις πάρει το μακρινό δρόμο. Ίσως, πάλι, εκεί που βρίσκεσαι να μην έχουν νόημα οι αποστάσεις.

Πού βρίσκεσαι αλήθεια τώρα; Κοντά ή μακριά; Βλέπεις μπρος σου αστέρια, καθώς λεν, ή τον ανθισμένο κήπο; Νιώθεις τριγύρω σου εκείνη την παντοδύναμη παρουσία, που γίνεται αισθητή σαν κατανόηση, αποδοχή, μα πάνω απ΄ όλα σαν αγάπη; Η ερώτηση ταξιδεύει στο άπειρο. Εμείς μπορούμε, ούτως ή άλλως, να αρκεστούμε μόνο στα ενθάδε, στα ίχνη που άφησε η παρουσία σου στον κόσμο αυτόν, και να ονειρευόμαστε τα επέκεινα.

Χαράσσουμε, άλλωστε, όλοι μας κάποιο ίχνος κάθε μέρα. Άλλος βαθύ, άλλος ρηχό. Σημάδια, πότε έντονα και πότε άδηλα, σχηματίζουν μια γραμμή, άλλοτε ευθεία κι άλλοτε τεθλασμένη. Πολλές φορές και με στροφές, μικρές ή μεγάλες. Και η γραμμή μακραίνει κάθε μέρα, ώσπου, κάποια στιγμή, σταματά. Και τότε, όσοι το παρατηρούν αναρωτιούνται, ποιο να ΄ταν άραγε το νόημα. Αν είχε στ΄ αλήθεια κάποια σημασία.

Κι εγώ, που τα παρατηρώ όλα αυτά, συνοδοιπόρος και αυτόπτης μάρτυρας ταυτόχρονα, αντλώ δύναμη από την αιώνια πηγή της Αλήθειας και της Ζωής, και κοιτάζοντας βαθειά μες στην ψυχή μου, έχω μια πεποίθηση: Η γραμμή αυτή, τελικά, δεν σταματά. Συνεχίζεται εκεί, από το σημείο που προσωρινά διακόπηκε εδώ…

Στη μνήμη των νεκρών του τραγικού σιδηροδρομικού δυστυχήματος των Τεμπών, που έφυγαν καθώς έσβηνε ο Φλεβάρης του 2023.

(Κώστας Μπούζας, 2023)

Ψυχοσύνθεση του Έλληνα

 

Οι Έλληνες, όπως κάθε λαός, έχουμε τα στοιχεία εκείνα που μας χαρακτηρίζουν (προτερήματα και ελαττώματα). Μεταξύ τους, όμως, κάποια θεωρούνται ως τα κύρια χαρακτηριστικά, που αναδεικνύουν – διαχρονικά - τον Έλληνα ως αριστοκράτη του πνεύματος.

Το πρώτο απ’ αυτά είναι η μοναδική και ανεπανάληπτη “τραγικότητά” του. Αυτή αφορά, πρώτα πρώτα, την τάση του να θέτει αμείλικτα ερωτήματα, πολλά από τα οποία δεν επιδέχονται κάποια απάντηση (τα αποκαλούμενα “τραγικά ερωτήματα”). Ύστερα, την ικανότητά του να μετατρέπει τα αδιέξοδά του, την όποια αίσθηση ματαιότητας, άρνησης και εγκατάλειψης, το θρήνο εν τέλει και τον παιδεμό του, που προκύπτουν, σε κατανόηση, σε καρτερία, σε δύναμη. Σε “πικρή υπερηφάνεια” κατά τον Δημήτριο Λιαντίνη. Να αντιμετωπίζει ακόμη και τον θάνατο, κάνοντάς τον εφαλτήριο για την αθανασία, μέσω της τέχνης, της ποίησης, της φιλοσοφίας (ως μελέτης θανάτου), αλλά και μέσω του αγώνα για την τιμή και την ελευθερία της πατρίδας. Η τραγικότητά του, λοιπόν, αφορά και τη βαθειά αίσθηση χρέους που τον διακρίνει, έστω κι αν αυτό τον οδηγεί – κάτι που κι ο ίδιος γνωρίζει – σε θυσία, και μάλιστα – επιφανειακά – ανώφελη, αλλά γι’ αυτόν αιτία κι αφορμή δόξας κι αθανασίας.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό του, αφορά τη δόμηση του εσωτερικού του κόσμου. Αυτός διακρίνεται απ’ αυτό που καλούμε “συναμφότερον”, όρο που χρησιμοποίησε σχετικά ο Κώστας Ζουράρις, και που απαντάται αρχικά στον Αριστοτέλη και αργότερα στον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. Ο συγκεκριμένος όρος, στην περίπτωσή μας, σχετίζεται με τη συνειδητή σχετικότητα (και όχι απολυτότητα) του εσωτερικού του κόσμου. Βάσει αυτής, η εξωτερική του έκφραση και πράξη – και περαιτέρω η στάση ζωής – προκύπτει, ανά πάσα στιγμή, σαν συνισταμένη αλληλοσυγκρουόμενων τάσεων. Το καλό έρχεται, λοιπόν, κάθε φορά, σαν νίκη – ύστερα από πάλη - επί του κακού (ή και το αντίθετο) και όχι ως γραμμική αναγκαιότητα. Μια σχηματοποίηση αυτής της πάλης είναι οι δύο δρόμοι, της αρετής και της κακίας, που η Ελληνική Μυθολογία τοποθετεί μπροστά στον Ηρακλή, προκειμένου αυτός να επιλέξει.

Τέλος, άλλο τέτοιο στοιχείο είναι αυτό που ονομάζουμε φιλότιμο. Η λέξη δεν χρειάζεται καν να αναλυθεί σημασιολογικά (είναι πασίγνωστη και ιδιαίτερα προσφιλής), ενώ δεν έχει αντίστοιχη λέξη σε καμία άλλη γλώσσα. Με άλλα λόγια δεν μεταφράζεται.

Η συνειδητοποίηση των παραπάνω κύριων χαρακτηριστικών στοιχείων της ψυχοσύνθεσης του, από τον Έλληνα - καθώς και άλλων σημαντικών, όπως η προσαρμοστικότητα, η φαντασία και η ευελιξία σκέψης - αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη προάσπιση, διατήρηση και την περαιτέρω ανάπτυξη, αυτού που καλούμε Ελληνικό πολιτισμό.

(Κώστας Μπούζας: 2022)

Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός

Ως πολιτισμός ορίζεται το σύνολο των υλικών, πνευματικών, τεχνικών επιτευγμάτων και επιδόσεων, που είναι αποτέλεσμα των δημιουργικών δυνάμεων και των ικανοτήτων του ανθρώπου. Ακόμη, ο τρόπος ζωής και συμπεριφοράς προς τους άλλους, που αποκτιέται μέσω της παιδείας. Όσον αφορά τώρα την εκδήλωσή του, εκφάνσεις του παρουσιάζονται σε διάφορους τόπους και χρόνους, από διάφορα έθνη και εν γένει κοινωνικά σύνολα. Εξαρτάται δε η ποιότητα του κάθε τέτοιου φανερώματος από διάφορους παράγοντες, όπως το φυσικό περιβάλλον, η γεωγραφική θέση, οι εκάστοτε ιστορικές συγκυρίες, οι ιστορικές καταβολές του συγκεκριμένου κοινωνικού συνόλου (παρελθόν) και το ανθρωπογενές περιβάλλον.

Ένας από τους λαμπρότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν ποτέ, είναι αναμφίβολα και ο αρχαίος Ελληνικός, ο οποίος ανέδειξε κατηγορίες σκέψης, φιλοσοφικά ρεύματα, πνευματικά εργαλεία, αρχές ηθικής. Αυτός, μάλιστα, αποτέλεσε και τη βάση του Ευρωπαϊκού – τουλάχιστον – πολιτισμού. Ποια ήταν, όμως, τα καθοριστικά εκείνα στοιχεία που τον χαρακτήρισαν και του προσέδωσαν το πασίδηλο μεγαλείο του;

- Πρώτα πρώτα ήταν η αρμονική ανάπτυξη του ατόμου, είτε αυτή αφορούσε τη συμμετρική ανάπτυξη σώματος – πνεύματος, είτε τη σχέση μεταξύ δράσης και στοχασμού.

- Έπειτα ο σεβασμός στους Νόμους (γραπτούς και άγραφους). Ο Σωκράτης επιλέγει να πιει το κώνειο και όχι να δραπετεύσει, ενώ του δόθηκε η δυνατότητα. Έτσι σεβάστηκε, μ’ έναν τρόπο στ’ αλήθεια τραγικό, τους Νόμους της Πόλης.

- Άλλο τέτοιο χαρακτηριστικό ήταν η αίσθηση του μέτρου, που βρήκε την πλέον έκδηλη εφαρμογή της στην τέχνη. Αυτή δεν συνθλίβει κάτω από τον όγκο της, δεν φοβίζει, δεν εξουθενώνει. Έρχεται κοντά στον άνθρωπο, του μιλά, τον εκφράζει, τον αντιπροσωπεύει. Δημιουργεί, παράλληλα, τα ιδεώδη της ευγένειας και της ομορφιάς.

- Τέλος, πολύ σημαντική υπήρξε και η ανάπτυξη επιστημονικού πνεύματος, που απομάκρυνε προλήψεις και δεισιδαιμονίες, και έθεσε τις βάσεις του ορθολογισμού.

Με αφετηρία τα παραπάνω στοιχεία, ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός παρουσίασε πολλά σημαντικά επιτεύγματα, κάποια από τα οποία, ακόμη και σήμερα, θεωρούνται μοναδικά και ως οι μεγαλύτερες κατακτήσεις του ανθρωπίνου πνεύματος.

- Κατ’ αρχάς η εμφάνιση της Δημοκρατίας. Η γέννηση της ιδέας αυτής υπήρξε πρωτοποριακή και απετέλεσε πρωτοφανές γεγονός στην παγκόσμια ιστορία, αν λάβουμε υπ’ όψη ότι έγινε μέσα σε έναν κόσμο απολυταρχισμού.

- Ακόμη - και σχετικά - η δημιουργία της “Πόλης”. Το άτομο συμμετέχει στα “κοινά”. Έτσι ολοκληρώνεται, καθίσταται υπεύθυνος, γίνεται εντέλει “πρόσωπο”.

- Τέλος, η επινόηση της Ελληνικής γλώσσας, γλώσσας εννοιολογικής (όπου σημαίνον και σημαινόμενο έχουν πρωτογενή σχέση μεταξύ τους) σε αντίθεση με τις άλλες που είναι σημειολογικές.

Ανακεφαλαιώνοντας, ας προφέρουμε, απλά, κάποιες λέξεις. Αργά, όμως, και συνειδητά. Σαν να διηγούμαστε μια ιστορία, ή να απαγγέλλουμε έναν ύμνο: Αρετή, Αγαθό, Δικαιοσύνη, Έλεος, Ελευθερία, Δημοκρατία, Νόμοι, Πολιτεία, Φιλοσοφία, Ανθρωπισμός, Επιστήμη, Μέτρο, Τέχνη, Αιδώς, Πατρίδα… Είναι η παρακαταθήκη που μας άφησαν. Θα φανούμε αντάξιοί της;

(Κώστας Μπούζας: 2022)

Το νόημα της ζωής

 

  

Μέσα σε έναν καθημερινό καταιγισμό ειδήσεων, γεγονότων, αλλά και προβλημάτων, η ενδοσκόπηση του ανθρώπου φαντάζει, πλέον, σαν πολυτέλεια. Ωστόσο, δεν λείπουν αυτοί, που συνεχίζουν να παρακολουθούν τα βήματά του και να διαπραγματεύονται τους στόχους τους οποίους καλείται – και οφείλει - αυτός να θέσει. Με άλλα λόγια, τον προορισμό του, το νόημα της ζωής του.

    Έτσι, όπως έχουν διατυπωθεί από τη φιλοσοφική σκέψη μέχρι σήμερα, αυτοί οι στόχοι είναι οι εξής:

α) Το βάθεμα της συνείδησης.

β) Το πλάτεμα της ελευθερίας.

γ) Το πλάτεμα του χώρου του “είναι”.

δ) Η προσέγγιση του “Απόλυτου”, είτε ως απόλυτου εγώ, είτε ως απόλυτου Όντος - Θεού.

    Όσον αφορά το βάθεμα της συνείδησης, υπάρχει μια πορεία, τόσο στο επίπεδο του Λόγου, όπου ως Λόγος νοείται η δύναμη νόησης και κρίσης, όσο και σε μεταλογικό επίπεδο. Στο επίπεδο του Λόγου, τα βήματα είναι η λογική, οι υποθέσεις και οι ιδέες. Στην περιοχή πέραν αυτού ανήκει η συμβολική σκέψη και η εξ αποκαλύψεως αλήθεια.

    Οι τρόποι, τώρα, του πλατέματος της ελευθερίας είναι η επιστήμη, η τέχνη, η ηθική τάξη, η θρησκεία και η πολιτική ορθοφροσύνη (όπου με τον όρο πολιτική εννοούμε τη δεοντολογία της πορείας είτε του ατόμου, είτε του συνόλου).

    Τέλος, άσχετα αν ο κάθε άνθρωπος αποτελεί ένα “σχετικό εγώ”, οφείλει – εξ ορισμού ως “άνω θρώσκων”- να οραματίζεται και να θέτει ως ορόσημο της πορείας του κάποιο “απόλυτο εγώ”, που ποτέ δεν το φτάνει, μα που συνεχώς το προσεγγίζει. Έτσι να εναρμονίζει σχετικά όλες του τις πράξεις και γενικά τη στάση ζωής που τον διέπει. Αυτό, με τη σειρά του, οδηγεί στο πλάτεμα του χώρου του “είναι”. Ακόμη οδηγεί, στις παρυφές αυτής του της πορείας, δυνητικά, στην αναζήτηση του απολύτου Όντος – Θεού.

    Όλα τα παραπάνω, βέβαια, στο βαθμό που επιχειρούνται, παρέχουν κάποιο νόημα σ’ αυτό που ονομάζουμε ζωή και λυτρώνουν από τη μεγάλη μάστιγα της εποχής που ονομάζεται απόγνωση.

(Κώστας Μπούζας: 2022)